خشونت محصول مدرنیزاسیون

متن زیر گزارشی مختصر از سخنرانی من در پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه است که در اسفند سال گذشته انجام شد. به دلیل وقایع خشونت بار اخیر در عراق و سوریه, و همچنین منطق همچنان زنده ی بحث, تصمیم به انتشار آن در اینجا گرفتم.

خشونت، محصول مدرنیزاسیون

پیش از هر چیز لازم به ذکر است که هدف از این گفتار، بررسی همه‌جانبۀ تمام ابعاد و عوامل خشونت در جوامع بشری نیست. همچنین این گفتار بنا ندارد بحث را با تعریف مفاهیمی مانند مدرنیته، مدرنیزاسیون یا خشونت آغاز کند، چراکه از یک سو بحث در این باب مجال و بستری مستقل می‌طلبد و برای مثال می‌توان ساعت‌ها در باب خود موضوع «امکان تعریف مدرنیته» بحث کرد و از سوی دیگر، ابتنای هرگونه بحثی بر تعریف پیشینی اجزاء تشکیل‌دهنده‌اش، سیر تکوین درونی و حرکت خود امر و نسبت ماهوی آن با مناسبات متغیر جهان را نادیده می‌گیرد. علاوه بر این، هدف اصلی گفتار حاضر اشاره‌ای گذرا به رابطۀ ریشه‌دار مدرنیزاسیون و خشونت، به ویژه در منطقه خاورمیانه است؛ در نتیجه این گفتار نه تنها خواستار انکار، تبرئه یا تطهیر سایر عوامل دست‌اندرکار در امر خشونت نیست، بلکه در عین حال پیشاپیش هرشکلی از خشونت را شرورانه و منفی نمی‌داند.

 

مقدمه

به طور کلی، همانگونه که «تمدن و ناخرسندی‌های آن» نشان می‌دهد، هر شکلی از تمدن سرکوبگر است، چرا که تمدن به واسطۀ ضرورت ذاتی‌اش باید بسیاری از امیال، رانه‌ها، غرایز، نیروها و مناسبات را محدود سرکوب کند تا بتواند اجتماعی پایدار و متعین را ممکن سازد. در نتیجه، هر شکلی از تمدن در ذاتش واجد پتانسیل تولید خشونت است. این خشونت به طور کلی در دو سطحِ در واقع متقابل، عمل می‌کند. یکی از بالا: خشونت برآمده از فرآیند تحکیم، استقرار و استمرار تمدن؛ و دیگری از پایین: خشونت ناشی از واکنش‌ها و دافعه‌های افراد یا گروه‌ها نسبت به این فرآیند. صرف نظر از نقصان مفهوم مدرنیسم برای پذیرفتن هرگونه تعریف یا تحدید در معنای کلاسیک آن، می‌توان در اینجا بر تمایزی کلیدی میان امر مدرن در مقام ایده و فکر، و مدرنیزاسیون در مقام فرآیند مدعی اعمال و رواج این ایده در ساحت‌های خاص اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، معماری و … دست گذاشت. فرآیند مدرنیزاسیون پیش و بیش از آنکه ایجابی باشد، سلبی و نفی‌کننده است و ذاتا با خشونت پیوند می‌خورد.

حال می‌توان فرآیند مدرنیزاسیون را در دو سطح مورد بررسی قرار داد. الف) اعمال فرآیند مدرنیزاسیون در کشورهای مدرن (واجد اندیشۀ مدرن)، یعنی بررسی مدرنیزاسیون در مقام فرآیند اعمال تمدنِ از درون برخاسته و بررسی تجارب خشونت‌بار آن  (بحث تجربۀ مدرنیته در اروپا و امریکا)؛ و ب) که مشخصا موضوع این گفتار به شمار می‌رود، بحث تحلیل فرآیند مدرنیزاسیون در کشورهای غیرمدرن (یا به اصطلاح در حال توسعه) است که در آنها مدرنیزاسیون به صورت تحمیلی (عمدتا توسط جنگ)، وارداتی (توسط جریانات روشنفکری)، استبدادی-شخصی (مانند نمونۀ مدرنیزاسیون آتاتورکی-رضاخانی) یا تصنعی (مانند نمونۀ مدرنیزاسیون امارات متحده عربی) از خارج بر جامعه‌ اعمال می‌شود. در این قسم دوم بنابر نکات پیش‌گفته، دو نوع خشونت نیز قابل ردیابی است که نهایتا واجد پیوندی درونی با یکدیگرند. یکی خود خشونت ناشی از فرآیند مدرنیزاسیون که نسبت به خشونت برآمده از همین فرآیند در کشورهای مدرن شدیدتر و پیچیده‌تر است، و دیگری، خشونت ناشی از مقابلۀ تدافعی و تهاجمی نسبت به فرهنگ مدرن وارداتی، از جانب مخالفان و طردشدگانِ مدرنیزاسیون مزبور است.

 

خشونت‌ واکنشی-نمایشی

مسالۀ اصلی‌ای که امروزه عمدتا از چشم تحلیلگران پنهان می‌ماند تحلیل این شکل اخیر خشونت در نسبت با مدرنیزاسیون است. در این مجال می‌توان به دو خصلت اساسی این قسم از خشونت اشاره کرد: واکنش و نمایش.

خشونت واکنشی: یکی از وجوه مهم خشونت در جهان و به ویژه در منطقۀ خاورمیانه، خشونتی برآمده از واکنش به پروژۀ مدرنیزاسیونِ وارداتی است. خشونت مزبور در واقع عکس‌العملی نسبت به خشونت اولیه (اِعنال مدرنیزاسیون) است و در نتیجه برای تحلیل آن باید به ریشه‌های آن بازگشت. در نتیجه کلید اصلی تحلیل اینگونه خشونت‌های واکنشی (مانند نمونۀ طالبان و دیگر بنیادگرایی‌های افراطیِ رو به رشد در منطقه) این است که آنها در واقع محصول وضعیت مدرن هستند و در نتیجه به هیچ‌وجه نباید صرفا به نوعی سنت‌گرایی ارتجاعی تقلیل داده شوند. به همین دلیل است که بزرگ‌ترین شریک‌های استراتژیک سنتی امریکا در منطقه، یعنی عربستان و پاکستان، بزرگترین تولیدکنندگان تروریسم در منطقه هستند. همین تحلیل را می‌توان به حضور رژیم صهیونیستی در منطقه و دامن زدن به خشونت واکنشی در قبال آن پیوند زد.  نکتۀ قابل اشاره دیگر این است که چنین تحلیلی راه را بر تبرئۀ خشونت برآمده از مدرنیزاسیون می‌بندد و نقاب معصومیت از چهرۀ خشن آن برمی‌دارد.

خشونت نمایشی: نکتۀ دیگری که در تحلیل این خشونت باید مدنظر داشت، خصلت نمایشی آن است. پروژۀ مدرنیزاسیون به طور کلی می‌کوشد تا گروه‌ها و هویت‌هایی را طرد کند که به این پروژه تن نداده یا در برابر آن مقاومت می‌کنند. این طردشدن به ویژه خود را در «نمایشی خود» نشان می‌دهد. تمام ابزارهای نمایشی می‌کوشند تا صدای این گروه‌ها را ساکت کنند ولذا تمام تلاش این گروه‌ها نمایش خود یا به تعبیر دقیق‌تر، ابراز وجود است. از سوی دیگر، هرچقدر این گروه‌ها و هویت‌ها بیشر طرد و محدود شوند، رادیکال‌تر خواهند شد و یکی از راه‌های بروز این نمایش – یا به تعبیر هگلی، تلاش برای کسب بازشناسی و رسمیت از جانب دیگران – همانا خشونت است. جزئیتی که تمام راه‌های تجلی و بروز خود را بسته می‌بیند و البته از سوی دیگر توان ورود به عرصۀ نبرد گفتمانی را ندارد، عمدتا به خشونت متوسل می‌شود و جالب اینجاست که اتفاقا این همان چیزی است که رسانه‌های رقیب مشتاقانه منعکس می‌کنند و به مطرود شدن و در عین حال خشن‌تر شدن هرچه بیشتر گروه‌ها و هویت‌های مخالف و مقاوم می‌انجامد. در این خصوص، برای مثال می‌توان به وجه نمایشیِ نمونۀ انفجار برج‌های دوقلو در ۱۱ سپتامبر و حتی نمونۀ جالب‌تر گروگانگیری در تئاتر (نمایش‌خانه!) مسکو اشاره کرد. امروزه نیز هدف اصلی بمب‌گذاران و تروریست‌ها در عراق و افغانستان، بیش از کشتن انسان‌ها یا ارعاب دشمنان، جای گرفتن در تیتر اخبار شبکه‌های بین‌المللی و ابراز وجود و حضور خود در عرصۀ مناسبات بین‌المللی است.

در نتیجه، این گفتار در مقام یک گفتار اجمالی، کوشید تا با تاکید بر یکی از عوامل شکل‌گیری خشونت، تحلیلی از ریشه‌ها و ویژگی‌های خشونت به ویژه در منطقۀ خاورمیانه به دست داده و همچنین واکنشی انتقادی نسبت به هرگونه دفاع یکجانبه از مدرنیزاسیون در مقام پروژه‌ای، صرفا رفاه‌گرا و آزادی‌طلب و مبرا از تبعات و نتایج خشونت‌بارش نشان دهد. همچنین با تکیه بر وجه نمایشی خشونت، می‌توان به رابطۀ تنگاتنگ آن با ابزارها و رسانه‌های مدرن نیز اشاره کرد. البته روشن است که انتقادات مطرح علیه فرآیند مدرنیزاسیون و نتایج خشونت‌بار آن، به هیچ وجه نباید آب را به آسیاب رویکردهای ضدمدرن یا ارتجاعی بریزد و بهانه‌ای برای توجیه خشونت واکنشی یا رهیافت‌های ارتجاعی به دست دهد. مسالۀ مدرنیزاسیون و انتقادات وارد بر آن را تنها باید در دل خود مدرنیسم و پتانسیل‌ها و امکان‌های بالقوۀ درون خود «ایدۀ مدرن» حل و فصل کرد.

منبع: http://fa.cmess.ir/View/tabid/127/ArticleId/2465/.aspx

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *